دیابت بارداری چیست و چرا مادران باردار به آن دچار میشوند؟
خلاصه آنچه که در این مقاله میخوانید
دیابت بارداری نوعی اختلال قند خون است که برای اولین بار در بارداری ظاهر میشود. این عارضه در حدود ۱۴٪ بارداریها رخ میدهد و معمولاً در هفتههای ۲۴ تا ۲۸ با آزمایش غربالگری تشخیص داده میشود. در بیش از ۹۰٪ موارد، با رژیم غذایی سالم، ورزش منظم و در صورت لزوم انسولین، قابل کنترل است و مادر نوزادی سالم به دنیا میآورد. پس از زایمان نیز قند خون اغلب به حالت طبیعی باز میگردد.
دیابت بارداری چیست؟
بارداری یکی از شیرینترین دورانهای زندگی شماست. اگر اخیراً پزشکتان گفته که قند خونتان بالاست یا از شما خواسته آزمایش قند بدهید، نگران نباشید. تنها نیستید و خبر خوب این است که دیابت بارداری با مراقبت درست، کاملاً قابلکنترل است.
دیابت بارداری (Gestational Diabetes Mellitus / GDM) نوعی اختلال قند خون است که برای اولین بار در دوران بارداری شناسایی میشود. در این وضعیت، بدن شما نمیتواند انسولین کافی بسازد یا نمیتواند از انسولین موجود بهخوبی استفاده کند.
بر اساس گزارش اطلس دیابت فدراسیون بینالمللی دیابت (IDF Diabetes Atlas, 10th Edition, 2025)، حدود ۱۴ درصد بارداریها در سراسر جهان با نوعی افزایش قند خون همراه هستند. البته این آمار بسته به معیار تشخیصی و منطقه جغرافیایی متفاوت است. در ایران، مطالعات مختلف شیوع دیابت بارداری را بین ۴ تا ۱۲ درصد گزارش کردهاند.
سرویسهای آنلاین و هوشمند فروردین
- تفسیر آنلاین آزمایش قند بارداری (GCT / OGTT) با هوش مصنوعی
ورود به سرویس تحلیل هوشمند 🤖 - سرویس سلامت یاب هوشمند فروردین
ورود به سلامت یاب 🤖
علل و مکانیسم ایجاد دیابت بارداری
در بدن شما چه اتفاقی میافتد؟
برای درک بهتر، بیایید ببینیم چه اتفاقی در بدن شما میافتد. در دوران بارداری، جفت (عضوی که جنین را تغذیه میکند) هورمونهایی تولید میکند که برای رشد نوزاد شما ضروری هستند. مشکل اینجاست که برخی از این هورمونها، اثر انسولین را در بدنتان کاهش میدهند.
مهمترین هورمونهای موثر:
- هورمون رشد جفتی (hPL): قویترین عامل ایجاد مقاومت به انسولین در بارداری
- کورتیزول: هورمون استرس که سطح آن در بارداری بالا میرود
- پروژسترون و استروژن: هورمونهای اصلی بارداری
- پرولاکتین: هورمون تولید شیر
در حالت طبیعی، لوزالمعده (پانکراس) با تولید انسولین بیشتر (تا ۲ تا ۳ برابر حالت عادی) این مقاومت را جبران میکند. اما در برخی زنان، لوزالمعده این توانایی جبرانی را ندارد و نتیجه، بالا رفتن قند خون و بروز دیابت بارداری است.
چرا سهماهه دوم و سوم؟
دیابت بارداری معمولاً در هفتههای ۲۴ تا ۲۸ ظاهر میشود. دلیلش ساده است: در این دوره، جفت بزرگتر شده و هورمونهای بیشتری تولید میکند. به همین خاطر، مقاومت به انسولین به اوج خود میرسد.
عوامل بروز دیابت بارداری چیست؟
دیابت بارداری در اثر ترکیبی از عوامل ژنتیکی و محیطی ایجاد میشود. شناخت این عوامل به شما کمک میکند تا بهتر از خودتان مراقبت کنید.
عوامل غیرقابلتغییر
منظور عواملی هستند که به صورت ذاتی ایجاد شدند و امکان تغییر، دستکاری، درمان یا برطرف کردن آنها وجود ندارد.
- سن بالای ۲۵ سال: با افزایش سن، احتمال بروز دیابت بارداری بیشتر میشود؛
- سابقه خانوادگی دیابت نوع ۲: خصوصاً در بستگان درجه یک؛
- قومیت: زنان خاورمیانهای، آسیای جنوبی، بومیان آمریکا و آفریقاییتبار خطر بالاتری دارند؛
- سابقه دیابت بارداری در بارداریهای قبلی (احتمال تکرار: ۳۰ تا ۷۰ درصد)؛
- سندرم تخمدان پلیکیستیک (PCOS)؛
- سابقه تولد نوزاد درشت (بالای ۴ کیلوگرم) در بارداری قبلی؛
- سابقه مردهزایی بدون علت مشخص.
عوامل قابلتغییر
این عوامل را میتوان با رژیم غذایی، دارو، تغییر سبک زندگی و … برطرف کرد.
- اضافهوزن و چاقی قبل از بارداری: شاخص توده بدنی (BMI) بالای ۲۵ و بهویژه بالای ۳۰
- زندگی کمتحرک و بیورزش
- مصرف زیاد قند، شیرینی و کربوهیدراتهای تصفیهشده
- افزایش وزن سریع و زیاد در بارداری
- سیگار کشیدن
- استرس مزمن
- کمبود ویتامین D: مطالعات اخیر (۲۰۲۳-۲۰۲۵) نشان میدهند که زنان با سطح ویتامین D زیر ۳۰ نانوگرم بر میلیلیتر، خطر بالاتری برای ابتلا به دیابت بارداری دارند.
علائم و نشانههای دیابت بارداری
یکی از دلایلی که غربالگری آزمایشگاهی اهمیت دارد این است که دیابت بارداری در بسیاری از موارد هیچ علامت واضحی ندارد. بسیاری از مادران فقط از طریق آزمایش خون متوجه آن میشوند.
علائمی که ممکن است تجربه کنید
- تشنگی غیرعادی: تشنگی بیشازحد که با نوشیدن آب برطرف نمیشود؛
- ادرار مکرر: بیش از حد طبیعی بارداری، بهویژه در شب؛
- خستگی شدید: خستگی که با استراحت بهتر نمیشود؛
- تاری دید
- عفونتهای مکرر: بهویژه عفونت مجاری ادراری و عفونت قارچی واژینال؛
- خشکی دهان
چه زمانی بهتر است با پزشکتان صحبت کنید؟
اگر هر یک از موارد زیر را تجربه میکنید، بهتر است هرچه زودتر با پزشکتان مشورت کنید:
- تشنگی شدید و مداوم؛
- افزایش ناگهانی وزن در مدت کوتاه؛
- تورم شدید دستها و صورت؛
- سردرد شدید و مداوم؛
- تاری دید ناگهانی؛
- کاهش حرکات جنین.
مشاوره در زمینه دیابت بارداری
سوالات خود درباره دیابت بارداری را بپرسید
برای مشاهده ویدیوهای آموزشی رژیم دیابت بارداری و پرسش از متخصصین، صفحه اینستاگرام آزمایشگاه فروردین را دنبال کنید.
روشهای تشخیص و غربالگری
زمانبندی غربالگری
بر اساس آخرین دستورالعمل ADA Standards of Care 2025 (بخش ۱۵)، غربالگری در دو مرحله انجام میشود:
مرحله ۱ — اولین ویزیت بارداری: غربالگری دیابت آشکار (Overt Diabetes) برای تمام زنان پرخطر
مرحله ۲ — هفتههای ۲۴ تا ۲۸: غربالگری دیابت بارداری برای تمام زنانی که در مرحله اول تشخیص دیابت آشکار نداشتهاند
روش اول: دو مرحلهای (توصیه ACOG و رایج در ایران)
گام اول — آزمایش چالش گلوکز (GCT)
- نیازی به ناشتا بودن ندارید
- ۵۰ گرم محلول گلوکز مینوشید
- یک ساعت بعد، خون گرفته میشود
- اگر قند خون بالای ۱۴۰ mg/dL باشد ← گام دوم لازم است
گام دوم — آزمایش تحمل گلوکز ۳ ساعته (OGTT)
- باید ۸ تا ۱۴ ساعت ناشتا باشید
- ابتدا قند خون ناشتا گرفته میشود
- ۱۰۰ گرم محلول گلوکز مینوشید
- قند خون در ساعات ۱، ۲ و ۳ اندازهگیری میشود
معیارهای تشخیص:
| زمان نمونهگیری | حد آستانه (mg/dL) |
|---|---|
| ناشتا | ≥ ۹۵ |
| ۱ ساعت بعد | ≥ ۱۸۰ |
| ۲ ساعت بعد | ≥ ۱۵۵ |
| ۳ ساعت بعد | ≥ ۱۴۰ |
تشخیص مثبت: اگر دو مقدار یا بیشتر از حد آستانه بالاتر باشد.
روش دوم: یک مرحلهای (توصیه IADPSG/WHO/ADA)
- باید ناشتا باشید
- ۷۵ گرم محلول گلوکز مصرف میکنید
- قند خون در زمانهای ناشتا، ۱ ساعت و ۲ ساعت اندازهگیری میشود
معیارهای تشخیص:
| زمان نمونهگیری | حد آستانه (mg/dL) |
|---|---|
| ناشتا | ≥ ۹۲ |
| ۱ ساعت بعد | ≥ ۱۸۰ |
| ۲ ساعت بعد | ≥ ۱۵۳ |
تشخیص مثبت: حتی اگر یک مقدار از حد آستانه بالاتر باشد.
تفاوت دیابت بارداری با دیابت آشکار در بارداری
یکی از نکاتی که بسیاری از مادران نمیدانند، تفاوت بین دیابت بارداری و دیابت آشکار (Overt Diabetes) در بارداری است.
| ویژگی | دیابت بارداری | دیابت آشکار |
|---|---|---|
| زمان تشخیص | هفته ۲۴-۲۸ | اولین ویزیت بارداری |
| قند ناشتا | ۹۲-۱۲۵ mg/dL | ≥ ۱۲۶ mg/dL |
| هموگلوبین A1c | معمولاً < ۶.۵٪ | ≥ ۶.۵٪ |
| بعد از زایمان | معمولاً برطرف میشود | ادامه دارد |
| شدت عوارض | خفیف تا متوسط | شدیدتر |
این تمایز مهم است زیرا دیابت آشکار نیاز به مراقبت فشردهتر و پیگیری متفاوتی دارد.
عوارض دیابت بارداری برای مادر و نوزاد
بیایید صادقانه صحبت کنیم: بله، دیابت بارداری کنترلنشده میتواند عوارضی داشته باشد. اما نکته مهم این است که با مدیریت صحیح، اکثر این عوارض قابل پیشگیری هستند.
عوارض دیابت بارداری برای مادر
- مسمومیت بارداری (پرهاکلامپسی): خطر ۲ تا ۴ برابر بیشتر
- افزایش احتمال سزارین
- افزایش مایع دور جنین
- زایمان زودرس
- عفونتهای مکرر ادراری
- افزایش خطر دیابت نوع ۲: حدود ۵۰ درصد در عرض ۵ تا ۱۰ سال
عوارض دیابت بارداری برای نوزاد
- نوزاد درشت: وزن بالای ۴ کیلوگرم
- آسیب زایمانی: بهویژه گیر کردن شانه نوزاد (دیستوشی شانه)
- مشکلات تنفسی
- افت قند خون نوزادی
- زردی نوزادی
- افزایش خطر چاقی و دیابت نوع ۲ در آینده
روشهای درمان دیابت بارداری
درمان دیابت بارداری یک برنامه جامع چندبعدی است. خبر خوب اینکه در ۸۰ تا ۹۰ درصد موارد، صرفاً با اصلاح رژیم غذایی و ورزش، قند خون کنترل میشود و نیازی به دارو نیست.
گام ۱: پایش منظم قند خون
| زمان اندازهگیری | هدف (mg/dL) |
|---|---|
| ناشتا (قبل از صبحانه) | ≤ ۹۵ |
| ۱ ساعت بعد از شروع غذا | ≤ ۱۴۰ |
| ۲ ساعت بعد از شروع غذا | ≤ ۱۲۰ |
گام ۲: اصلاح رژیم غذایی (خط اول درمان)
رژیم غذایی مهمترین و مؤثرترین ابزار کنترل قند خون است.
گام ۳: ورزش منظم
ورزش ملایم و مناسب بارداری، حساسیت بدن به انسولین را افزایش میدهد.
گام ۴: درمان دارویی (در صورت نیاز)
انسولینتراپی: استاندارد طلایی
انسولین خط اول و امنترین درمان دارویی دیابت بارداری است. انسولین از جفت عبور نمیکند و برای نوزاد بیخطر است.
| نوع انسولین | سرعت اثر | کاربرد |
|---|---|---|
| آسپارت (Aspart) | سریعالاثر | قبل از غذا |
| لیسپرو (Lispro) | سریعالاثر | قبل از غذا |
| رگولار (Regular) | کوتاهاثر | قبل از غذا |
| NPH | متوسطالاثر | پایه (ناشتا/شب) |
| دتمیر (Detemir) | طولانیاثر | پایه |
متفورمین: با احتیاط
بر اساس مطالعات پیگیری بلندمدت، متفورمین از جفت عبور میکند. انجمن دیابت آمریکا تأکید میکند که انسولین همچنان خط اول است.
پایش مداوم گلوکز (CGM)
CGM یک سنسور کوچک است که روی پوست چسبانده میشود و سطح گلوکز بافتی را هر ۱ تا ۵ دقیقه اندازهگیری میکند.
| ویژگی | گلوکومتر سنتی | CGM |
|---|---|---|
| تعداد اندازهگیری | ۴-۷ بار در روز | ۲۸۸+ بار در روز |
| نیاز به سوزنزدن | هر بار | فقط هر ۱۰-۱۴ روز |
| نمایش روند قند | خیر | بله (نمودار لحظهای) |
رژیم غذایی مناسب دیابت بارداری
رژیم غذایی سنگ بنای درمان است.
اصول کلی تغذیه
- ۳ وعده اصلی + ۲ تا ۳ میانوعده
- فاصله بین وعدهها: ۲ تا ۳ ساعت
- هرگز وعدهای را حذف نکنید، بهویژه صبحانه
نمونه برنامه غذایی
- صبحانه: تخممرغ آبپز + نان سبوسدار + پنیر
- میانوعذه: سیب + بادام
- ناهار: مرغ/ماهی + برنج قهوهای + سبزیجات
- شام: خوراک سبزیجات + نان سبوسدار
ورزش و فعالیت بدنی در دیابت بارداری
چرا ورزش اهمیت دارد؟
ورزش منظم میتواند قند خون بعد از غذا را تا ۳۰ درصد کاهش دهد و حساسیت بدن به انسولین را بهبود بخشد.
فعالیتهای مناسب
- پیادهروی: ۱۵ تا ۳۰ دقیقه بعد از غذا
- شنا و ورزش در آب
- یوگای بارداری
سلامت روان مادر در دیابت بارداری
شنیدن خبر دیابت بارداری میتواند نگرانکننده باشد. اول از همه بدانید: دیابت بارداری تقصیر شما نیست. این یک واکنش فیزیولوژیک بدن به هورمونهای بارداری است.
مطالعات نشان دادهاند که زنان مبتلا به دیابت بارداری بیشتر در معرض اضطراب هستند. با تیم پزشکی صحبت کنید و استرس خود را مدیریت کنید.
پیشگیری از دیابت بارداری
قبل از بارداری
- رسیدن به وزن سالم
- ورزش منظم (حداقل ۱۵۰ دقیقه در هفته)
- تغذیه سالم (پرفیبر و کمقند)
- بررسی ویتامین D
بعد از زایمان و شیردهی
در اکثر مادران (بیش از ۹۰ درصد)، با خروج جفت، قند خون بلافاصله بعد از زایمان به حالت طبیعی برمیگردد. اما پیگیری پزشکی ضروری است.
آزمایشهای ضروری بعد از زایمان
| زمان | آزمایش | هدف |
|---|---|---|
| ۴ تا ۱۲ هفته بعد از زایمان | OGTT ۷۵ گرمی | تأیید عادی شدن قند خون |
| هر ۱ تا ۳ سال | FBS، HbA1c | غربالگری دیابت نوع ۲ |
شیردهی
شیردهی خطر دیابت نوع ۲ را تا ۵۰ درصد کاهش میدهد و به کاهش وزن کمک میکند.
برنامهریزی برای بارداری بعدی
اگر سابقه دیابت بارداری دارید، قبل از بارداری بعدی قند خون را چک کنید، به وزن سالم برسید و اسید فولیک مصرف کنید. احتمال تکرار دیابت بارداری ۳۰ تا ۷۰ درصد است که با اصلاح سبک زندگی کاهش مییابد.
سؤالات متداول درباره دیابت بارداری
دیابت بارداری چقدر خطرناک است؟ باید نگران باشم؟
اگر بهموقع تشخیص داده شود و بهدرستی کنترل شود، دیابت بارداری معمولاً عوارض جدی ایجاد نمیکند. بیش از ۹۰ درصد مادرانی که برنامه درمانی را رعایت میکنند، بارداری و زایمان سالمی دارند.
آیا دیابت بارداری بعد از زایمان خوب میشود؟
بله، در حدود ۹۰ درصد موارد قند خون بعد از زایمان به حالت طبیعی برمیگردد. اما لطفاً پیگیری را ادامه دهید، زیرا خطر ابتلا به دیابت نوع ۲ در آینده وجود دارد.
آیا با دیابت بارداری میتوانم زایمان طبیعی داشته باشم؟
بله، بسیاری از مادران مبتلا به دیابت بارداری، زایمان طبیعی موفقی دارند. مهمترین شرط این است که قند خون کنترلشده و وزن نوزاد در محدوده طبیعی باشد.
آیا انسولین برای نوزاد ضرر دارد؟
خیر. انسولین از جفت عبور نمیکند و به نوزاد شما نمیرسد. انسولین امنترین داروی موجود برای کنترل قند خون در بارداری است.
چه میوههایی در دیابت بارداری مجاز هستند؟
میوههای با شاخص گلیسمی پایین مناسب هستند: سیب، گلابی، پرتقال، توتفرنگی. میوههایی مانند هندوانه، خربزه و انگور باید با احتیاط مصرف شوند.
آیا دیابت بارداری ارثی است؟
دیابت بارداری یک مؤلفه ژنتیکی دارد، اما سبک زندگی، وزن و تغذیه نقش مهمتری دارند و قابلکنترل هستند.
آیا استرس باعث دیابت بارداری میشود؟
استرس بهتنهایی علت مستقیم نیست، اما استرس مزمن سطح کورتیزول را بالا میبرد که میتواند مقاومت به انسولین را تشدید کند.
آزمایش قند بارداری در چه هفتهای انجام میشود؟
غربالگری استاندارد بین هفتههای ۲۴ تا ۲۸ بارداری برای همه مادران انجام میشود. افراد پرخطر باید زودتر آزمایش دهند.
آیا در دیابت بارداری میتوانم برنج بخورم؟
بله، اما با رعایت مقدار و نوع. برنج قهوهای بهتر از سفید است. مقدار باید محدود باشد و با سبزیجات مصرف شود.
جمعبندی و نتیحهگیری
دیابت بارداری یکی از شایعترین عوارض دوران بارداری است، اما با آگاهی، پیگیری و مراقبت صحیح، کاملاً قابل مدیریت است. مهمترین نکته، انجام آزمایش غربالگری در آزمایشگاه معتبر مانند فروردین و رعایت سبک زندگی سالم است.
💚 شما تنها نیستید. میلیونها مادر در سراسر دنیا دیابت بارداری را تجربه کردهاند و نوزادان سالم و زیبایی به دنیا آوردهاند.
برخی منابع علمی
- American Diabetes Association (ADA). Standards of Care in Diabetes — 2025.
- American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG). Practice Bulletin No. 230.
- International Diabetes Federation (IDF). IDF Diabetes Atlas, 10th Edition.
- World Health Organization (WHO). Diagnostic Criteria 2024.
- HAPO Study Cooperative Research Group. N Engl J Med. 2008.
- Lowe WL Jr, et al. HAPO Follow-Up Study. Diabetes Care. 2019-2024.
- Rowan JA, et al. MiG TOFU Study. Lancet Diabetes Endocrinol. 2023.
- NICE Guideline [NG3]. 2024 Update.
- FIGO GDM Initiative. 2024-2025.
- Arafa A, et al. BMC Pregnancy Childbirth. 2024.
