تیروئید چیست و چرا برای زنان خیلی مهم است؟

تیروئید یک غده کوچک و پروانه‌ای شکل در جلوی گردن است. این غده دو هورمون مهم می‌سازد: T۳ و T۴.

چرا زنان بیشتر درگیر مشکلات تیروئیدی می‌شوند؟

در منابع پزشکی گفته می‌شود زنان بیشتر از مردان دچار مشکلات تیروئید می‌شوند، چون بدن زنان درگیر تغییرات هورمونی (مثل استروژن و پروژسترون) و حساسیت‌های سیستم ایمنی است. یکی از علت‌های رایج کم‌کاری تیروئید هم بیماری‌های خودایمنی است.

علت کم کاری تیروئید در زنان

شایع‌ترین علت کم کاری تیروئید در زنان در بسیاری از کشورها بیماری هاشیموتو است؛ یعنی یک بیماری خودایمنی که در آن سیستم ایمنی به اشتباه به تیروئید حمله می‌کند و کم‌کم آن را ضعیف می‌کند. این بیماری در زنان شایع‌تر است.

سایر علت‌های کم‌ کاری تیروئید در زنان

کم‌کاری تیروئید همیشه فقط به یک علت محدود نمی‌شود. علاوه بر علل شایع‌تر، این موارد هم می‌توانند باعث کم‌کاری تیروئید شوند:

• جراحی تیروئید یا ید رادیواکتیو: اگر تیروئید را (کامل یا بخشی از آن) بردارند یا با ید رادیواکتیو درمان کنند، ممکن است تیروئید بعد از آن کمتر هورمون بسازد؛ این حالت گاهی پس از درمان پرکاری یا برخی بیماری‌های تیروئید رخ می‌دهد.
• کمبود یُد یا مصرف بیش از حد یُد: تیروئید برای ساخت هورمون به یُد نیاز دارد. کمبود یُد در خیلی از کشورها (به‌دلیل نمک یددار) کمتر دیده می‌شود، اما در برخی شرایط ممکن است مطرح باشد. از آن طرف، مصرف خودسرانه‌ی مکمل‌های یُد هم می‌تواند مشکل‌ساز شود.
• برخی داروها: بعضی داروها می‌توانند روی عملکرد تیروئید اثر بگذارند. برای مثال لیتیوم، آمیودارون و بعضی داروهای سرطان از موارد شناخته‌شده‌اند.
• اختلالات هیپوفیز (کمتر شایع): گاهی خودِ تیروئید مشکل اصلی نیست. در این حالت، هیپوفیز پیام/فرمان درست را نمی‌فرستد و تیروئید هم به‌درستی تنظیم نمی‌شود.

لیست کامل علائم کم‌ کاری تیروئید در زنان

علائم تیروئید کم کار فقط منحصر به «چاقی و خواب‌آلودگی» نیست. علائم می‌تواند آرام‌آرام اضافه شود و شما را خسته کند، بدون اینکه خودتان بفهمید ریشه اصلی چیست.

1) علائم ظاهری و تغییرات سوخت‌وساز

این دسته از نشانه‌ها معمولاً زودتر به چشم می‌آیند. البته همیشه اختصاصیِ تیروئید نیستند. اگر چند مورد را هم‌زمان دارید و این وضعیت هفته‌ها ادامه پیدا کرده، بهتر است با آزمایش خون بررسی کنید.

خستگیِ سنگین و تمام‌نشدنی

این خستگی با خستگی بعد از یک روز شلوغ فرق دارد. ممکن است ۸ تا ۱۰ ساعت هم بخوابید، اما صبح باز حس کنید بدن‌تان سرحال نیست. انرژی‌تان پایین می‌ماند و کارهای ساده هم سخت‌تر می‌شود.

افزایش وزنِ غیرمنتظره یا سخت شدن کاهش وزن

ممکن است رژیم و فعالیت‌تان مثل قبل باشد، اما وزن‌تان کم نشود یا چند کیلو اضافه کنید. در کم‌کاری تیروئید، افزایش وزن همیشه فقط از چربی نیست. گاهی بدن مایعات بیشتری نگه می‌دارد و فرد حالت پف‌کردگی پیدا می‌کند، به‌خصوص در صورت و اطراف چشم‌ها.

سرمایی شدن، حتی وقتی دیگران راحت‌اند

اگر در یک جمع بقیه احساس خوبی دارند، اما شما دنبال ژاکت می‌گردید، این می‌تواند یک نشانه باشد. سردی دست‌وپا و کاهش تحمل سرما گاهی وقتی سوخت‌وساز پایین می‌آید بیشتر دیده می‌شود.

2) علائم پوست و مو در کم‌ کاری تیروئید

این نشانه‌ها در خیلی از خانم‌ها پررنگ است. با این حال، اختصاصیِ تیروئید نیست و می‌تواند با کمبود آهن، کمبود ویتامین D، استرس یا تغییرات هورمونی هم دیده شود. اگر چند مورد را هم‌زمان دارید و ادامه‌دار است، بهتر است بررسی آزمایشگاهی انجام دهید.

پوست خشک و زِبر

در کم‌کاری تیروئید، بدن ممکن است کمتر عرق کند. پوست هم رطوبت طبیعی خودش را از دست می‌دهد. نتیجه‌اش خشکی، زبری و گاهی پوسته‌پوسته شدن است.

ریزش مو (معمولاً پخش و یکنواخت)

موها نازک‌تر و شکننده‌تر می‌شوند. ریزش معمولاً «تکه‌ای» نیست. یعنی فقط یک نقطه خالی نمی‌شود، بلکه کم‌پشتی به‌صورت کلی دیده می‌شود.

کم‌پشت شدن دم ابرو

بعضی افراد کم‌پشتی یک‌سوم انتهایی ابرو را تجربه می‌کنند؛ همان بخشی که به سمت شقیقه می‌رود. (این علامت به‌تنهایی تشخیصی نیست، اما در کنار علائم دیگر می‌تواند معنی‌دار باشد.)

پف صورت

پف صورت معمولاً صبح‌ها بیشتر دیده می‌شود؛ مخصوصاً زیر چشم‌ها یا اطراف فک. این حالت می‌تواند به خاطر احتباس مایع در بدن باشد.

3) علائم زنانه و اثر روی رحم و تخمدان (خیلی مهم برای بانوان)

کم‌کاری تیروئید می‌تواند نظم هورمون‌های زنانه را به هم بریزد و روی پریود و باروری اثر بگذارد.

پریودهای سنگین و طولانی

کمبود هورمون تیروئید می‌تواند باعث شود خونریزی شدیدتر یا طولانی‌تر شود.

نامنظم شدن چرخه قاعدگی

گاهی پریودها نزدیک‌تر می‌شود، گاهی دیرتر. بعضی خانم‌ها لکه‌بینی هم تجربه می‌کنند.

سخت شدن بارداری یا افزایش احتمال سقط

تیروئید در تخمک‌گذاری و آماده شدن بدن برای بارداری نقش دارد. به همین دلیل، در ارزیابی ناباروری یا سقط‌های تکراری، پزشک‌ها معمولاً آزمایش تیروئید را هم جدی می‌گیرند. (به‌خصوص اگر علائم دیگر هم وجود داشته باشد.) همچنین منابع انجمن تیروئید اشاره می‌کنند که در خانم‌هایی که برای کم‌کاری تیروئید دارو می‌خورند و قصد بارداری دارند، کنترل دقیق تیروئید اهمیت دارد.

بدتر شدن علائم قبل از پریود (PMS)

اگر قبل از پریود عصبی‌تر می‌شوید، بی‌حوصله‌اید یا دردها بیشتر شده، ممکن است کم‌کاری تیروئید یکی از عوامل تشدیدکننده باشد.

4) علائم ذهنی و روانی (ارتباط مغز و تیروئید)

کم‌کاری تیروئید می‌تواند روی مغز هم اثر بگذارد. بسیاری از خانم‌ها می‌گویند: «من قبلاً این‌طور نبودم…»

مه مغزی (Brain Fog) یعنی چه؟

یعنی ذهن‌تان مثل قبل تیز نیست. کلمات یادتان می‌رود، تمرکز ندارید، یا وسط حرف زدن دنبال لغت می‌گردید.

بی‌انگیزگی یا افسردگیِ بی‌دلیل

این حالت همیشه به شکل «غمِ شدید» دیده نمی‌شود. خیلی وقت‌ها خودش را با بی‌حسی، بی‌تفاوتی یا کم شدن انگیزه نشان می‌دهد. ممکن است حوصله‌تان کمتر شود و انجام کارهای روزمره برایتان سخت‌تر به نظر برسد.

کند شدن حافظه

ممکن است حس کنید «زود یادم می‌رود» یا «سرعت فکر کردنم پایین آمده».

5) علائم گوارشی و عضلانی

یبوست

وقتی بدن کند می‌شود، حرکت روده هم کندتر می‌شود و یبوست شایع‌تر است.

درد و ضعف عضلات

کوفتگی بدن، درد مفاصل (بدون تورم واضح)، و ضعف در ران‌ها و بازوها می‌تواند دیده شود.

گزگز و بی‌حسی دست‌ها

گاهی ورم بافت‌ها روی عصب مچ فشار می‌آورد و دست‌ها گزگز یا بی‌حس می‌شود.

کم‌ کاری تیروئید در مراحل مختلف چه نشانه‌هایی دارد؟

خیلی‌ها می‌پرسند: «از کجا بفهمم کم‌کاری تیروئیدم در چه مرحله‌ای است؟»
واقعیت این است که مرحله را بیشتر از روی آزمایش خون مشخص می‌کنند، نه فقط از روی علائم. دو عدد مهم معمولاً بررسی می‌شود: TSH و T4 آزاد (FT4).

مرحله ۱: شروع یا خفیف (کم‌کاری تحت‌بالینی)

در این مرحله TSH کمی بالا می‌رود اما T4 هنوز طبیعی است.
ممکن است اصلاً علامت واضحی نداشته باشید. یا فقط این‌ها را حس کنید:

• خستگی خفیف و بی‌انرژی بودن
• خشکی پوست
• کمی کندی و بی‌حوصلگی

مرحله ۲: کم‌کاری واضح

اینجا TSH بالا است و T4 پایین می‌آید.
علائم معمولاً واضح‌تر می‌شوند، مثل:

• سرمایی شدن
• افزایش وزن یا پف
• ریزش مو
• یبوست
• افت تمرکز و «مه مغزی»
• نامنظم شدن یا سنگین شدن پریود

مرحله ۳: شدید یا طولانی‌مدتِ درمان‌نشده

اگر مدت طولانی درمان انجام نشود، علائم می‌تواند جدی‌تر شود، مثل:

• پف بیشتر صورت و بدن
• گرفتگی صدا
• کند شدن ضربان قلب و بی‌حالی شدید
• در بعضی افراد بزرگ شدن گردن (گواتر)

اگر علائم‌تان خیلی شدید شده یا همراه با گیجی شدید، خواب‌آلودگی غیرعادی، ضعف خیلی زیاد است، بهتر است سریع‌تر به پزشک مراجعه کنید.

علائم کم کاری تیروئید در زنان یائسه (بالای ۴۰ ساله‌ها دقت کنند)

در دوران پیش‌یائسگی و یائسگی، علائمی مثل خستگی، تغییر وزن، بی‌خوابی و نوسان خلق‌وخو خیلی شایع است. همین شباهت علائم باعث می‌شود کم‌کاری تیروئید راحت‌تر پشت این تغییرات پنهان شود و دیرتر به آن شک کنیم. از طرفی، نشانه‌های تیروئید اغلب غیراختصاصی هستند؛ یعنی ممکن است به علت‌های دیگری مثل کم‌خونی، کمبود بعضی ویتامین‌ها یا استرس هم دیده شوند. به همین دلیل، اگر این علائم ادامه‌دار شده یا چند علامت را با هم دارید، بهتر است برای روشن شدن موضوع آزمایش خون تیروئید انجام دهید (معمولاً TSH و در صورت نیاز FT4) و نتیجه را با پزشک بررسی کنید.

علائم کم‌ کاری تیروئید در زنان یائسه که بیشتر دیده می‌شود:

• در کم‌ کاری تیروئید بیشتر سرمایی هستید.
• در یائسگی/پیش‌یائسگی بیشتر گرگرفتگی دارید.

مقایسه ساده و سریع

• دما:
  • کم‌ کاری تیروئید: احساس سرما، دست‌وپای سرد
  • پیش‌یائسگی: گرگرفتگی و داغ شدن ناگهانی
• خواب:
  • کم‌کاری: خواب زیاد، ولی خستگی برطرف نمی‌شود
  • پیش‌یائسگی: بی‌خوابی یا بیدار شدن‌های مکرر
• قاعدگی:
  • کم‌کاری: معمولاً خونریزی سنگین‌تر
  • پیش‌یائسگی: معمولاً نامنظم‌تر و اغلب رو به کم شدن (تا قطع کامل)

اگر در سنین نزدیک یائسگی هستید ولی به جای گرگرفتگی، مدام سردتان است، بررسی تیروئید را جدی بگیرید.

علائم خطرناک تیروئید کم کار

بیشتر علائم کم‌کاری تیروئید آرام و تدریجی‌اند؛ اما گاهی اگر بیماری خیلی شدید شود یا مدت طولانی درمان نشود می‌تواند به یک وضعیت اورژانسی به نام «میکسدمای شدید / میکسدمای کما (Myxedema Coma)» نزدیک شود. این حالت نادر است، ولی خطرناک است و نیاز به درمان فوری دارد.

نکته مهم: این علائم می‌توانند با عفونت، مصرف آرام‌بخش‌ها، یا قرار گرفتن در سرما بدتر شوند.

علائم کم کاری تیروئید در زنان باردار

در بارداری خیلی از علائم (مثل خستگی یا یبوست) ممکن است طبیعی به نظر برسند؛ اما اگر کم‌کاری تیروئید وجود داشته باشد، این علائم معمولاً شدیدتر یا ماندگارتر می‌شوند و آزمایش خون تعیین‌کننده است. راهنماهای بارداری ATA روی اهمیت ارزیابی و پایش تیروئید در بارداری تأکید دارند.

علائم شایع در بارداری که ممکن است با کم‌ کاری تیروئید دیده شود:

• خستگی خیلی شدید، خواب‌آلودگی غیرعادی
• سرمایی شدن، خشکی پوست، ریزش مو
• یبوست
• پف صورت/بدن
• کندی ضربان یا احساس بی‌حالی شدید

علائم کم کاری تیروئید در زنان و دختران جوان

در دختران نوجوان و جوان، کم‌کاری تیروئید می‌تواند خودش را با علائم عمومی نشان بدهد و با «تغییرات طبیعی سن رشد» اشتباه شود.

نشانه‌های رایج در دختران جوان:

• خستگی، بی‌حوصلگی، خواب‌آلودگی
• افزایش وزن یا پف، همراه با کاهش انرژی
• یبوست، سرمایی شدن، خشکی پوست
• ریزش مو یا شکنندگی مو
• پریود نامنظم یا سنگین شدن پریود
• در برخی موارد: کندی رشد یا دیرتر شدن روند بلوغ (این مورد نیاز به بررسی پزشک دارد)

کم کاری تیروئید و عفونت واژن در زنان

کم‌ کاری تیروئید به‌طور مستقیم به عنوان علت قطعی «عفونت واژن» شناخته نمی‌شود، چون عفونت واژن معمولاً علت‌های شایع‌تری دارد (مثل قارچ، واژینوز باکتریال، تغییرات میکروبی، دیابت، آنتی‌بیوتیک‌ها، بهداشت نامناسب یا رابطه جنسی). اما کم‌کاری تیروئید می‌تواند در بعضی خانم‌ها باعث کاهش میل جنسی و خشکی واژن شود و خشکی می‌تواند سوزش و درد هنگام رابطه ایجاد کند؛ این موضوع در مطالعات درباره اختلال عملکرد جنسی در بیماری‌های تیروئید هم گزارش شده است.

پس چه ارتباطی ممکن است داشته باشد؟

• خشکی و تحریک‌پذیری واژن ← سوزش/خارش ← ممکن است با عفونت اشتباه شود یا زمینه ناراحتی را بیشتر کند.
• اگر عفونت‌ها عودکننده هستند، بهتر است همزمان علت‌های شایع‌تر بررسی شود (مثل قند خون، نوع عفونت، درمان کامل).

چه زمانی باید حتماً ویزیت شوید؟ بوی بد، ترشح غیرعادی، خارش شدید، درد لگن، تب، یا عفونت‌هایی که مدام برمی‌گردند.

علت اصلی کم‌ کاری تیروئید چیست؟

در بیشتر جاهایی که کمبود یُد مشکل اصلی نیست، یکی از شایع‌ترین علائم کم‌ کاری تیروئید در زنان تیروئیدیت هاشیموتو است. هاشیموتو یک بیماری خودایمنی است؛ یعنی سیستم ایمنی به اشتباه به بافت تیروئید حمله می‌کند. این حمله معمولاً آهسته و تدریجی است و با گذشت زمان می‌تواند توان تیروئید را برای ساخت هورمون پایین بیاورد.

چه چیزهایی احتمال هاشیموتو را بیشتر می‌کند؟

• زمینه خانوادگی (ژنتیک): اگر در خانواده سابقه بیماری‌های تیروئید یا بیماری‌های خودایمنی وجود دارد، احتمال آن بیشتر می‌شود.
• برخی عوامل محیطی: مثل بعضی عفونت‌ها، تغییرات هورمونی، یا عوامل سبک زندگی (همه‌ی این‌ها در همه افراد اثر یکسان ندارند).
• استرس: استرس معمولاً علت مستقیم کم‌کاری تیروئید نیست، اما می‌تواند علائم را پررنگ‌تر کند یا روند را برای بعضی افراد سخت‌تر کند.

نتیجه‌گیری و جمع‌بندی

علائم کم‌ کاری تیروئید در زنان ممکن است آرام و بی‌سروصدا شروع شود. خبر خوب این است که این مشکل معمولاً قابل‌کنترل است؛ به شرطی که به‌موقع تشخیص داده شود و درمان زیر نظر پزشک درست پیش برود. برای تشخیص هم بهتر است آزمایش‌ها را در یک مرکز معتبر انجام دهید تا نتیجه‌ها دقیق و قابل اعتماد باشد.